Av. Hakkı KIZILOĞLU
TİSK Müşavir Avukatı
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanan “Sendikalar Kanunu Tasarı Taslağı” 18 Kasım 2005 tarihi itibariyle sosyal tarafların görüşlerine sunulmuştur.
Bilindiği üzere geçtiğimiz yıl (24 Eylül 2004) Prof. Dr. Metin Kutal, Prof. Dr. Tankut Centel ve Prof. Dr. A.Murat Demircioğlu’ndan oluşan Bilim Komisyonu tarafından 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ile 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanununda değişiklik öngören iki Tasarı Taslağı hazırlanmıştı.
Bilim Komisyonu tarafından hazırlanan önceki Tasarı Taslağı her iki Kanunun belli bazı maddelerinde değişiklik öngörmekte ve sadece bu maddelere ilişkin düzenlemeler yapmakta iken Bakanlık tarafından hazırlanan yeni Sendikalar Kanunu Tasarısı her ne kadar benzer hükümler içermekte ise de 2821 sayılı Sendikalar Kanunu bir kenara bırakılarak yeni bir Kanun metni şeklinde yazılmıştır.
Tasarı Taslağı incelendiğinde; mevcut 2821 sayılı Sendikalar Kanununa göre aşağıdaki konularda değişiklikler içerdiği görülmektedir.
• Dernekler Kanununa paralel hükümler getirilmektedir.
2821 sayılı Sendikalar Kanununda bulunmayan ancak 5253 sayılı Dernekler Kanununda yer alan bir sendikanın en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bir araya gelmesiyle oluşturulabileceği düzenlemesi getirilmektedir. (Md.2)
İşveren sendikaları açısından doğru olmakla birlikte işçi sendikalarına tüzel kişinin de üye olabileceği izlenimi veren düzenleme, her ne kadar ilerde 15. maddede işçilerle sınırlandırılmış olsa da uygulamada bazı karışıklıklara yol açabilecek niteliktedir.
Diğer taraftan bir sendikaya üye olabilmek için 16 olan yaş sınırı “15 yaşını doldurmuş olmak” üzere aşağıya çekilmektedir (Md.15)
• Tespit edilecek işkolu değişikliklerinin bir sonraki toplu iş sözleşmesi dönemi için hüküm doğuracağı öngörülmektedir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yapılacak işkolu tespitleri ya da bu tespit ile ilgili yargı kararları sonucu oluşacak işkolu değişiklikleri işyerinde veya işletmede yürürlükte bulunan bir toplu iş sözleşmesi varsa veya yeni dönem yetki prosedürü başlamış ise bir sonraki dönem için hüküm doğuracaktır.(Md.4)
• Kurucularda Türk vatandaşı olma kuralı kaldırılmaktadır.
Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde yapılan değişiklik ile sendika kurucusu olabilmek için mevcut Kanunun 5.maddesinde yer alan Türk vatandaşı olma koşulu aranmayacaktır. Aynı maddede yapılan değişiklik ile Türk Ceza Kanununa yapılan atıflar kaldırılmaktadır.
• Genel kurul dokümanlarının delegelere gönderilmesi ile ilgili hüküm çıkartılmaktadır.
Mevcut 2821 sayılı Sendikalar Kanununun 12. maddesinde yer alan iki Genel Kurul arasındaki döneme ait faaliyet ve hesap raporu ile denetleme kurulu veya denetçi raporunun ve geleceğe ait bütçe teklifinin onbeş gün önceden delegelere gönderilmesine ilişkin hüküm metinden çıkartılmaktadır.(Md.11)
• Yönetim, denetim ve disiplin kurulu üye tavan sayısı kaldırılmaktadır.
Mevcut 2821 sayılı Sendikalar Kanununa göre sendika, sendika şubesi ve konfederasyonların yönetim, denetim ve disiplin kurulu üye sayılarına ilişkin en fazla belirlenebilecek üye sayısı sınırlaması kaldırılarak sendika ve sendika şubesi kurullarında en az üç, üst kuruluş kurullarında ise en az beş üye olacağı belirtilmektedir. Bu sayıların tüzüklerde belirlenmesi esası getirilmektedir.
Mevcut Durum Tasarı
Sendika – Sendika Şubesi
Yönetim Kurulu Üye Sayısı En az 3 – en çok 9 üye En az 3
Sendika Denetim Kurulu 3 Üye En az 3
Şube Denetim Kurulu En az 1 – en çok 3 En az 3
Sendika Disiplin Kurulu En az 3-en çok 5 üye En az 3
Konfederasyon Yönetim Kurulu En az 5-en çok 29 En az 5
Konfederasyon Denetim Kurulu 3 Üye En az 5
Konfederasyon Disiplin Kurulu En az 3-en çok 5 üye En az 5
Yönetim, denetim ve disiplin kurullarının faaliyet, görev, yetki ve üye sayıları tüzüklere bırakılmaktadır.
• Sendikaya üyelik için noter şartı kaldırılmaktadır.
2821 sayılı Sendikalar Kanununun 22. maddesinde düzenlenen sendika üyeliğinin kazanılmasında üye kayıt fişinin notere tasdik ettirilmesi şartı kaldırılmakta ve işçinin imzaladığı üye kayıt fişinin sadece sendika yetkili organınca kabulü şartı korunmaktadır. Üyeliği kesinleşen işçinin üye kayıt fişinin bir nüshasının Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına gönderilmesi hükmü muhafaza edilmekte, bölge müdürlüğüne gönderilme zorunluluğu ise kaldırılmaktadır.
Esasen uygulamada üyelikle ilgili çeşitli suistimallerin önlenmesi konusunda önemli bir işlevi olan noter şartının kaldırılması ve işçinin ya da sendikanın işverene herhangi bir bildirim yükümlülüğü yapmasının öngörülmemesi uygulamada önemli sorunlara yol açacak niteliktedir.
Konu özellikle 2822 sayılı Kanunun yetki prosedürü ile birleştirildiğinde işyerlerinde karışıklıklara yol açacak bir durum arzetmektedir.
• Sendika üyelik aidatı tavanı kaldırılmaktadır.
İşçi ve işveren sendikalarına ödenecek üyelik aidatına ilişkin tavan kaldırılarak, aidat miktarının tespiti tüzüklere bırakılmaktadır. (Md.17)
Bilindiği üzere 2821 sayılı Kanunu’nun 23. maddesinde, işçi sendikasına işçinin ödeyeceği aylık üyelik aidatı tutarı, bir günlük çıplak ücreti geçemeyeceği, bir işverenin işveren sendikasına ödeyeceği aylık üyelik aidatının da işyerinde işçilere ödenen bir günlük çıplak ücretin toplamını geçemeyeceği hükmü bulunmaktadır.
İşçi sendikalarına üyelik aidatı tavanının kaldırılması sendikalaşma oranının düşük olduğu ülkemizde sendikalaşmanın önünde önemli bir engel olarak görülmektedir. Diğer taraftan check-off, yani sendika üyelik aidatının işverence işçi ücretinden kesilerek sendikaya gönderilmesi sisteminin devamı öngörüldüğü için işveren ile işçi arasında önemli uyuşmazlıklara neden olabilecektir.
• Geçici olarak işsiz kalanların sendika üyeliği açıklığa kavuşturulmaktadır.
Tasarı Taslağı ile geçici olarak işsiz kalan işçinin sendika üyeliğinin bir yıl ile sınırlı olması, bu sürenin sonunda üyeliğinin sona ereceği düzenlenmektedir.(Md.18)
2821 sayılı Sendikalar Kanunu’nun 24. maddesinin son fıkrasında geçici işsizlik halinin sendika üyeliğini etkilemeyeceği hüküm altına alınmıştır. Ancak Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 11.5.1998 yılında verdiği kararda “işten ayrıldıktan sonra bir yıldan daha fazla bir süre aynı işkoluna giren bir işte çalışmamış olan işçinin sendika üyeliği sona erer” sonucuna varılmıştır.
Diğer taraftan Tasarı Taslağının 19. maddesinde üyelikten çekilmenin notere başvurma tarihinden itibaren üç ay sonra geçerli olması öngörülmektedir. Mevcut düzenlemede bu süre 1 ay’dır.
• Uluslararası işçi ve işveren kuruluşlarına üyelik kolaylaştırılmaktadır.
Avrupa Birliği mevzuatına uyum konusunda Taslağın bir başka maddesi ile önemli bir değişikliğe gidilmektedir. Buna göre uluslararası sendikalar Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle, İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye’de faaliyette veya işbirliğinde bulunabilecekler, temsilcilik veya şube açabilecekler, üst kuruluş kurabilecekler veya kurulmuş sendika veya üst kuruluşlara üye olabileceklerdir (Md.22).
Diğer taraftan Tasarıda, Türkiye’deki sendika ve konfederasyonların uluslararası faaliyette ve işbirliğinde bulunabilecekleri, yurtdışında temsilcilik veya şube açabilecekleri, yurtdışında sendika ve üst kuruluş kurabilecekleri öngörülmektedir.
• Sendika ve Konfederasyon Yöneticiliğinin güvencesi artırılmaktadır.
Taslakta işçi sendika ve konfederasyonlarına yönetici olarak seçilenlerin iş sözleşmelerinin askıda kalacağı, görevlerinin herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işverenin yeniden işe başlatmasının zorunlu olduğu, başlatılmadığı takdirde sözleşmenin işverence feshedilmiş sayılacağı öngörülmektedir (Md.23). Ayrıca sendika şubesi, sendika ve konfederasyon yönetim kadrolarında görev almaları nedeniyle işlerinden ayrılan işçilere, istekleri halinde kıdem tazminatları ve varsa diğer alacaklarının da ödeneceği belirtilmektedir.
Bilindiği üzere 2821 sayılı Kanunu’nun 29.maddesindeki düzenlemede yönetici konumundaki bu kişilerin görevleri son bulduğunda talepleri halinde işverene işe geri alma zorunluluğu getirilmiş, alınmadığı takdirde 59/II. maddedeki cezai yaptırım uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 4.2.1998 yılında verdiği kararda ise yeniden işe alınmayan eski yöneticinin tazminata hak kazanacağı belirtilmiştir.
• İşyeri Sendika temsilcisinin güvencesi arttırılmaktadır.
Taslak metinde işyeri sendika temsilcilerinin iş sözleşmelerinin ancak haklı bir nedenle feshedilebileceği, mahkemece işe iade kararı verilen temsilcinin işe başlatılmaması durumunda temsilcilik süresince ücreti ve diğer bütün haklarının ödeneceği öngörülmektedir.(Md.24),
Mevcut 2821 sayılı Kanunun 4773 sayılı Kanunla değişik 30.maddesinde ise işyeri sendika temsilcisinin belirsiz süreli hizmet akdinin feshinde İş Kanununun ilgili hükümlerinin uygulanacağı, sadece temsilcilik faaliyetinden dolayı feshedilmesi halinde en az bir yıllık ücreti tutarında tazminata hükmedileceği düzenlenmiştir.
• Sendikaya üye olup olmama hürriyetinin güvencesi.
Sendikal nedenlerle işçinin işyerinde farklı muameleye tabi tutulması halinde mahkemece işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere tazminata hükmedileceği, sendikal nedenlerle iş sözleşmesinin feshi halinde ise 4857 sayılı İş Kanununun iş güvencesine ilişkin 18, 19, 20 ve 21. maddelerinin uygulanacağı, ancak bu durumda ödenecek tazminat miktarının işçinin bir yıllık ücretinden az olamayacağı düzenlenmektedir.
Mevcut 2821 sayılı Sendikalar Kanununun 4773 sayılı Kanunla değişik 31. maddesinde de benzer bir düzenleme öngörülmüştür.
• Sendika ve Konfederasyonların faaliyetleri ile işyeri sendika temsilcisinin görevleri tüzüklere bırakılmaktadır.
Sendika ve Konfederasyonların faaliyetleri ile ilgili sınırlayıcı ifadeler kaldırılarak, faaliyetlerin ve işyeri sendika temsilcisinin görevlerinin tüzük ve çalışma programları ile düzenleneceği öngörülmektedir.(Md.26)
Mevcut 2821 sayılı Kanunda ise söz konusu faaliyet ve görevler tek tek sayılarak sendika ve Konfederasyonların faaliyetleri ile işyeri sendika temsilcilerinin görevleri sınırlandırılmıştır.
• Sendika ve Konfederasyonların Gelir ve Giderlerine ilişkin kısıtlamalar azaltılmaktadır.
Sendika ve Konfederasyonların gelir ve giderleri ile ilgili 2821 sayılı Kanunda yer alan sınırlayıcı hükümler kaldırılmakta ve bu konular tüzüklere bırakılmaktadır.
Sendika ve Konfederasyonlara yardım ve bağış yapamayacak kuruluş olarak siyasi partiler kabul edilmektedir. (Md.30)
• Mal bildirimi süresi kısaltılmaktadır.
Sendika ve Konfederasyon yöneticiliğine seçilenler için tanınan 3 aylık mal bildirim süresi 45 güne indirilmekte, mal bildirimlerinin notere verilme koşulu kaldırılmaktadır. (Md.31)
• Sendika ve Konfederasyonların denetimi
2821 sayılı Kanunda yer alan kurallar muhafaza edilmekle birlikte sendika ve konfederasyonların mali denetimlerinin yıllık dönemler itibariyle Genel Kurul Kararı ile ya da üye ve delegelerin beşte birinin yazılı müracaatı üzerine yeminli mali müşavirlere de yaptırılabileceği öngörülmektedir. (Md.35)
• Bilanço ve çalışma raporu gönderme zorunluluğu kaldırılmaktadır.
Sendika ve konfederasyonların Çalışma ve sosyal Güvenlik Bakanlığı ile bağlı oldukları Konfederasyonlara bilanço ve çalışma raporu gönderme zorunluluğu kaldırılmaktadır. (Md.37),
• İşkolu sayısı azaltılmaktadır.
28 olan işkolu sayısı 18’e indirilmekte; “şeker” ve “gemi” işkolları kaldırılmakta, deri işkolu “dokuma” işkolu ile, “ağaç” işkolu “kağıt” ile birleştirilmekte, basın ve yayın, haberleşme ve gazetecilik işkolları “iletişim, basın ve yayın, gazetecilik” olarak tek işkoluna, “Banka ve Sigorta” ismi kaldırılarak “mali aracılık” işkolu, “demiryolu, deniz, hava, kara ve ardiyecilik ve antrepoculuk” işkolları “Taşımacılık, ardiye ve antrepoculuk” adı altında tek bir işkolu haline getirilmektedir. (Md.44)
Kaldırılan veya birleştirilen işkollarında faaliyette bulunan sendikaların işkolları tüzüğünün yürürlüğe girmesinden itibaren bir yıl içinde olağanüstü genel kurul yapmaları öngörülmektedir. (Geçici Md.2)
• Bildirim yükümlülüğü
Kanunun yürürlüğe gireceği tarihten itibaren sendikaların altı ay içinde üyelerini ve diğer bilgileri, işverenlerin de aynı süre içinde işçilerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na bildirme yükümlülüğü getirilmektedir. (Geçici Md.3)
• Hapis ve para cezaları
Tasarı taslağında gerçek dışı üye kayıt fişi ya da çekilme bildirimi düzenleyen sendika yönetim kurulu üyeleri ile şube yönetim kurulu üyelerine altı aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülmektedir.
Diğer taraftan Taslağın 43. maddesiyle verilecek para cezaları asgari ücrete bağlı olmaktan çıkarılarak maktu olarak düzenlenmektedir.
• Özel radyo ve televizyon kurma
Radyo ve televizyon kurma yasağına ilişkin 3984 sayılı Kanunun 29. maddesinin sendika ve konfederasyonlar için uygulanmayacağı öngörülmektedir.
Sonuç olarak, yeni Sendikalar Kanunu Tasarı Taslağı; sosyal taraflarca incelenme aşamasındadır. Bundan sonraki dönemde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının işçi ve işveren sendika ve konfederasyonlarının temsilcileri ve akademisyenlerle söz konusu Tasarı Taslağının üzerinde önemli çalışmalar yapması gerekmektedir.
Esasen Bakanlık tarafından yapılacak üçlü çalışmaların tüm tarafların uzlaşısı ile sonuçlandırılması, ülkemiz çalışma hayatının gelecek dönemdeki konumunu da belirleyecek unsur olacaktır.
Ancak şunu da vurgulamakta yarar vardır:
Taslağın sendika ve konfederasyon gelirleri konusundaki bağış yasağını kaldırması, üyelikte noter şartını kaldırırken check-off sistemini koruması, çalışma barışını bozacak niteliktedir.
Taslağın, bu haliyle ne AB’ne uyum konusuna, ne de Türk endüstri ilişkilerine katkıda bulunması pek mümkün görünmemektedir.
Yeni Sendikalar Kanunu Tasarı Taslağı Ne Getiriyor?
Düzenli Mod
