1960’larda iş dünyasının gündemine giren, en popüler yıllarını 1990’larda yaşayan ‘etik’ artık o kadar yaygınlaştı ki, bu konuda çaba harcamayan şirketler tuhaf karşılanıyor. Türkiye’deki etik ilkeli şirketlerin sayısı da hiç az değil. Bunda, Sermaye Piyasası Kurulu’nun, Temmuz 2003’te açıkladığı Kurumsal Yönetim İlkeleri’nde, çalışanların etik kurallara uymasına ilişkin prensiplerin yer almasının da etkisi büyük. Türkiye’deki etik kodlu şirketler arasında Batı kökenli kuruluşlar da var, orta ölçekli yerli işletmeler de. Sürdürülebilir Kalkınma Derneği’nin Başkanı Turgut Yıldız (aynı zamanda TNT Türkiye Müdürü), bu kodların büyük şirketler kadar, küçük işletmelerde de uygulanması gerektiğini söylüyor. ‘Çünkü ilerisi için risk yönetimi yapmış oluyorsunuz’ diyor. Etik ilkeler, şirketlere göre değişiyor. Ticaret ve iş ilişkilerinde şeffaflık, dürüstlük ve yasalara bağlılık; bilgilerin korunması; hissedarlara karşı sorumluluk; çalışanlar arasında ayrımcılığın uygulanmaması; çevreye saygı, ana konu başlıkları.
Peki şirketlerde etiğe aykırı davrananlar nasıl belirleniyor? Cevap: İspiyonluk. İhbar mekanizmasını, şirketler farklı isimler altında uyguluyor. Örneğin TNT, 2002’den beri grup çapında ‘uygunsuzlukların rapor edilmesi’ prosedürünü uyguluyor. Şirkette grubun misyonuna aykırı olduğuna inandığı hareketi, buna bir son verilmesi umuduyla açıklayan kişiye ‘bildiren’ deniyor. İhbarlar e-posta, faks, posta yoluyla yapılıyor. İhbarcının kimliği gizli tutuluyor. Böylece, TNT’nin farklı ülkelerdeki 3 genel müdürünün işine son verilmiş.
Fransız çimento devi Lafarge’da tüm çalışanların kulanımına açık bir telefon numarası olan ‘İş ahlakı hattı’ var. İsteyen 7 gün 24 saat açık olan bu telefonu ücretsiz arayabiliyor, çağrıları bağımsız bir firma değerlendiriyor.
Bursa’daki 480 kişilik Etay Giyim’in etik ilkeleri ‘ihlallerin raporlanması’nı da içeriyor: ‘Yasadışı, yalana dayalı, etik olmayan bir işlem veya davranışı tespit ettiğinizde, hemen harekete geçmeniz beklenir’ deniyor. Doğan Yayın Holding’de de, benzer bir uygulama var. Bugüne kadar uygunsuz ödeme, gizli ticaret ilkelerine aykırı davranışlar gibi nedenlerle, 3-4 kişi için tavsiye kararı alınmış.
ETAY GİYİM
- Yaptığımız işte, verdiğimiz sözde başkalarına ve kendimize karşı dürüstüz. Yapacağımızı söylediğimiz şeyi yaparız.
- Etaylı empatiktir. Bu, kendisini başkalarının yerine koyarak anlamaya çalışmasını gerektirir.
- İşimize ve olaylara negatif yaklaşmayız. ‘Bu benim işim değil, vaktim olmadı’ gibi tepkiler vermez, umursamaz davranışlarda bulunmayız.
- Çalışanların kullanımına sunulan her türlü malzeme, makine, teçhizat, donanım ve taşıtlar firma malıdır ve yalnızca iş amaçlı kullanılır.
- İş saatleri dahilinde, iş harici interneti kullanmak, bilgisayar oyunları oynamak, pornografik, hakaret içerikli, saldırganlık içeren materyallere erişmek veya bunları başkalarına iletmek için bu sistemlerin kullanılması yasaktır.
- Etay’ın sizin akrabalarınız veya arkadaşlarınızla ticari ilişkilere girmesine aracı olursanız, bir çıkar çatışması söz konusudur.
- Bedeli 100 dolar’ı aşan hediyeler dışında siz veya akrabalarınız Etay müşterilerine hediyeler veremez veya onlardan hediye alamaz.
DOĞAN YAYIN HOLDİNG
- DYH, kanunlara aykırı işlemler yapmaz.
- Yaptığımız her faaliyet DYH’nin değerlerinden en önemlisi olan onur ve saygı açısından değerlendirilir. Toplum nezdinde itibarımız en önemli varlığımızdır.
- DYH çalışanları, mal ve hizmet satışında, mali işlemlerde veya şirket çıkarlarının resmi merciler karşısında temsilinde, uygunsuz bir üstünlük sağlamak için dolaysız veya dolaylı bir şey (para, mal ve hizmet gibi) teklif etmek ve teklif edilmesine için vermez.
- DYH, sermaye piyasalarında şeffaflık ve güven ortamının sağlanmasına özen göstermeyi taahhüt eder.
LAFARGE
- Sorumluluklarımız, müşterilerimizin gözünde rekabet edebilir bir farklılık yaratmak.
- Hissedarlarımızın yatırımlarına değer kazandırmak ve güvenlerine layık olmak, yatırımlarına yeterli bir kárlılık sağlamak.
- Çalışanlarımızı kurumun odak noktası yapmak. Otoriteyi kuruluşun başarısına katkıda bulunma yeteneğine bağlı olarak tesis etmek, karşılıklı güven ve saygıyı oluşturmak.
- Çalışanlara grubun başarısına katkıları oranında hakkaniyetli bir ücret ve mesleki gelişimleri için gerekli şartları sağlamak.
- Faaliyette bulunduğumuz bölgelerin ekonomik, sosyal, eğitsel ve kültürel yaşamlarına katılmak. Çevreye karşı sorumluluk taşımak.
TNT
- TNT çalışanlarının aslen TNT’ye ait işletme fırsatlarını kendi lehlerine değerlendirmekten, TNT varlıklarını kişisel kazanç amacıyla kulanmaktan veya TNT ile rekabete girmekten kaçınmaları gereklidir.
- Faaliyetlerimizin çevre üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmaya çalışmakta ve yüksek çevresel bakım standartlarına ulaşmasını sağlayan programlara yatırım yapmaktayız.
- TNT ne politik partileri destekler ne de faaliyetleri politik çıkarları teşvike yönelik grup fonlarına katkıda bulunur.
- Herhangi bir işi almak veya başkalarına vermek ya da mali açıdan avantaj sağlamak için kimseye rüşvet vermeyiz veya hiç kimseden rüşvet almayız.
TEDMER’İN ARAŞTIRMASINDAN ÇIKAN SONUÇ
İş etiği en yüksek sektörler sırasıyla otomotiv, dayanıklı tüketim ve turizm
Türkiye Etik Değerler Merkezi Vakfı’nın (TEDMER) gerçekleştirdiği ‘Türk İşgücünün İş Etiğine Yaklaşımı’ araştırması için, 12 ilde çalışan 1042 kişiyle görüşüldü. Sonuçlar şöyle:
İş etiği en yüksek bulunan sektör yüzde 55’le otomotiv. Onu dayanıklı tüketim (yüzde 50) ve turizm (yüzde 50) takip ediyor.
Kişilerin yüzde 90’ı Türkiye’de iş etiğinin yerleşmesi için ekonomik iyileşme gerektiğini düşünüyor.
Tersine, ekonominin daha iyiye gitmesi için iş etiğinin iyileşmesi gerektiğini söyleyenlerin oranı yüzde 89.
Çalıştıkları firmada yazılı veya yazılı olmayan etik standartların olduğunu söyleyenler yüzde 54.
Çalıştığı firmada iş etiğine uygun davranış standartlarıyla ilgili eğitim verilmediğini söyleyenler 2002’de yüzde 62, 2005’te yüzde 76.
2005’te bir firmanın etik olabilmesi için en önemli bulunan özellikler: Çalma, hırsızlık veya sahtekarlık/dolandırıcılık yapmaması, çalışanlara değer vermesi ve ödeme yükümlülüklerini zamanında yapması.
Görüşülenlerin yüzde 87’si ürünleri aynı fiyatta olursa iş etiği olan bir firmanın ürünlerini satın almayı tercih edeceklerini söyledi.
Maaşları aynı olursa iş etiği olan bir firmada çalışmayı tercih edeceklerini söyleyenlerin oranı yüzde 81.
‘İş etiği olan firmaların ürünleri daha kalitelidir’ ifadesine katılanların oranı yüzde 76.
Etik kodlarını nasıl oluşturdular?
Doğan Yayın Holding Çalışmalara 2004’te başlandı. Temmuz 2005’te İK bölümüyle birlikte ilkeler kesinleştirildi. İlkelerin belirlenmesi sürecinde yurtdışı uygulamalar ve kurumsal yönetim ilkeleri dikkate alındı.
TNT İlk olarak, etik kuralların oluşturulmasından sorumlu bir yönetici atandı. Bu kişi, tüm ülkelerle yazışarak, potansiyel sorunları ortaya çıkardı. Ülke müdürlerinin yıllık toplantısında bir taslak belirlendi. Sonuçta kesinleşen taslak tüm ülkelere bildirildi ve personele anlatıldı.
Etay Giyim Türkiye Etik Değerler Merkezi Vakfı’ndan (TEDMER) danışmanlık aldı. Daha sonra yöneticiler bir araya gelerek, ilkeleri oluşturdu, çalışanlara eğitim verildi.
Lafarge İlkeler 1977’de oluşturuldu ve revizyonlardan sonra, 2003’te bugünkü şeklini aldı. Ayrıca belirlenen ‘organizasyon ilkeleri’ ve ‘grup kuralları’ da benzer bir süreçten geçti. ‘İş ahlakı kuralları’ 2004’te son şeklini aldı.
Borusan Holding Genel müdürler ve müdür yardımcılarıyla toplantı yapılarak görüşleri alındı. Oluşturulan Borusanlının El Kitabı ve İnsan Kaynakları kitapçığı tüm çalışanlara, Borusan Grubu Yönetim Anlayışı kitapçığı da yöneticilere dağıtıldı.
Aviva Kişilerin nasıl çalışması gerektiğine bakıldı. Daha sonra her bir çalışma şekli bir kelimeye indirgenerek, bu kelimelerin her biri Aviva değerlerini oluşturdu.
gguzelay@hurriyet.com.
www.isguc.org
İş Ahlakı Hatları
Düzenli Mod
