Stratejik Planlama

Müslüm Doğan · #1 (**permalink**) 04-07-2006, 11:57 AM

I. STRATEJİNİN TANIMI

Strateji bir disiplin olarak gelişmesine askeri alanda taşıdığı öneme burçludur, savunma ve hücum yönünden askeri amaçları etkin ve verimli bir biçimde gerçekleştirebilme tarihi boyunca orduların stratejik gücünün göstergesi olmuştur. Aşağıdaki açıklamalarımızda bu kavramı çeşitli yollardan incelemeye ve sonunda işletme yönetimi açısından taşıdığı önemi ayrıntılı bir biçimde belirtmeye çalışacağız. Önce askeri bakımından stratejinin taşıdığı anlamlar üzerinde duralım.

a) Askeri Bir Kavram Olarak Strateji

Strateji zafere ulaşma amacı ila tasarlanan ve yürütülen çarpışma usulüdür. Bu çarpışma usulünde en önemli ilke general Beaufre’un dediği gibi “askeri kuvvetlerin ekonomik biçimde kullanılması”dır. Yani kuvvetlerini düşman karşısında manevra kabiliyetini yüksek tutarak en az kayıp verecek biçimde harp düzenine sokmaktır. Yani düşman kuvvetlerinin niyetleri ve Araçlarının bir kısmını bilindiği farz edilerek, savaşın cereyan edeceği arazinin durumunu dikkate alıp, askeri birliklerin ve araçların genel kullanım ve görev planını belirlemek, yapılacak hareketleri ve manevraları zaman içinde düzenlemekten ibaret savaş sanatıdır.

b) Genel Kabul Görmüş Askeri Strateji İlkeleri

Günümüze kadar yapılan savaşlardan kazanılan tecrübeler bir takım askeri stratejik ilkelerin benimsenmesine yol açmıştır. Bu ilkeler aşağıdaki şekilde açıklanabilir:

1) Güçlü olma ilkesi;
Düşman karşısında bir ordu askeri güç, araç ve gereç bakımından en güçlü olmalıdır.

2) güçlerin, kuvvetli olunan nokta etrafında birleştirerek, düşmanı zayıf olduğu yerlerden çökertmek ilkesi.

3) Amaç-araç uygunluğu ilkesi;

4) Esneklik, uysallık ve sakıntı ilkesi;

5) Güçlerin ekonomisi ve etkin bir şekilde kullanılması ilkesi;

6) Ateş ve hareket kombine etmek ilkesi;

7) Nihayet sonucu bir askeri strateji ilkesi “kayıp vermeksizin geri çekilmeyi bilme” dir.

c) Ekonomik ve Yönetsel Bir Kavram Olarak Strateji

İşletme yönetiminde strateji, işletmenin çeşitli fonksiyonları arasında meydana gelen karışıklıkları açıklığa kavuşturan ve genel amaçları belirleyen özellikleri, ekonomik bir ortamda işletmenin optimuma geçmesi ile ilgili seçimsel kararlar bütünüdür. Bir işletmenin uzun dönemde temel amaçların saptanması ve bu amaçlara ulaşabilmek için gerekli kaynakların tahsisi edilerek onları kullanımında kabul edilen yollar olarak tanımlayarak amaçların belirlenmesini de stratejinin içine dahil etmektedir. Bu yüzden amaçsız stratejiden bahsetmek anlamsız olmaktadır. Şu halde amaçlar araçlar ve strateji arasındaki eğitimsel ilişkiler aşağıdaki biçimde ifade edilebilir

Buraya kadar olan açıklamalarımızı özetlersek rekabete dayanan ekonomik bir ortamda strateji, her şeyden önce, yenililiği, ilerlemeyi ve işletmenin devamını olarak çevreye intibakını ve çevre ile karşılıklı uyuşum içinde olmasını sağlayarak meydana gelen değişiklikleri kontrol altına alan yönetsel bir araçtır.

d) Yönetsel Stratejinin Özellikleri

Yönetsel stratejinin genel özelliklerini kısaca aşağıdaki biçimde sıralayabiliriz:

strateji, bir analiz etme sanatıdır;

strateji amaçlara bağlı bir unsurdur;

strateji işletmenin çevresi ile eğitimsel ilişkilerini düzenler;

strateji devamlı olarak tekrarlanan işleri aksine uzak geleceğe bağlı bir düzeni ilgilendirir.

strateji işletmenin bütün finansal ve beşeri kaynaklarını uyuşum içinde yöneten ve faaliyete geçiren bir unsurdur.

strateji karmaşık ve dinamik bir çevrede işletmenin faaliyet sahalarını belirler.

strateji karmaşık ve dinamik bir organizasyonda beşeri unsuru cesaretlendirme ve harekete geçirme aracıdır.

II. İŞLETMELERDE STRATEJİK PLANLAMA KAVRAMI

Stratejik planlamayı bir veya birden fazla amaç saptayarak bunlara ulaşmak için gerekli araç ve yolların önceden tayin ve tespiti olarak tanımlayabiliriz. Planlama, işletme içi amaç geliştirme, bu amaçlara ulaşmak için çeşitli alternatiflerin değerlemelerini kapsayan süreçleri içerir. Bu süreçler dış tehlike ve fırsatlarla işletme içi güçler ve zayıflıkların sistematik kontrolünün temelleri üzerine kurulmuştur.

Sistematik bir planlamanın yararları;

1. Planlama, örgüt içinde güzel bir haberleşme ve ahenkleştirme sisteminin kurulmasını sağlar .

2. Yürütme ile görevli kadrolar planlama süreçlerini katılabilmişlerse, böyle bir planlama sistemi hiyerarşi yukarıdan aşağıya harekete geçirir. Yani planlama bir motivasyon unsuru olarak rol oynar.

3. Her plan etraflı araştırma ve tartışmaları gerektirir. Çünkü planlama bütün alternatifleri değerlendirerek, en iyi alternatifi bulma sorumluluğunu gerektirmektedir.

4. İyi bir planlama yetki devrini kolaylaştırarak yöneticilerin boşuna zaman harcamalarını önler.

5. Devamlı gelişme ve değişme ortamında faaliyet gören işletmelerde hiçbir şey statik değildir.

6. Seçilen yön üzerinde geleceğin gerçekçi sonuçlarının bir modelini belirleyerek, işletmeyi tehlikelerden koruyucu bir strateji düzenlemek anlamak dahiline girer

Planlamanın gerektirdiği başlıca ilkeler

Planlamanın lehinde ve aleyhinde öne sürülmüş belli başlı görüşleri açıklandıktan sonra, şimdi etkin ve verimli bir planlama yapmak için ne gibi hususlara dikkat etmenin gerekli olduğunu, yani kısaca planlama ilkelerinin neler olduğunu kısaca gözden geçirelim.

1. Planlama arzusudur, sorumlu yöneticinin ve tüm yöneticinin ve tüm yönetim kadrolarının planlamanın azimkar bir taraflısı olmaları gerekir. Bu ilke yöneticiler arasında planlama yapmak ve onu uygulamak konusunda kesin bir görüş ve işbirliğini gerektiriyor.

2. Etkili ve verimli bir planlama dikey ve yatay olarak uygun bir zaman süresini gerekli kılar. Planlama safhaları uygun bir zaman süresi içinde yer alırlar.

3. Planlamanın içerdiği her kararı, bütün olayların ve mümkün olan tüm faktörlerin incelenmesine , bunlar arasında işletmenin amaçlarını en iyi gerçekleştirebilecek alternatiflerin seçimini kapsamına alır. Bütün alternatifleri elde edilebilmesi ise, yönetimi etkin bir bilgi sistemini gerekli kılar.

4. Yukarıda izah etmiş olduğumuz alternatifler ve alternatifleri oluşturan faktörlerin sınırlandırılmasına ilişkin ilke, bizi bu dördüncü ilkeyi kabullenmeye yönelmektedir. Rekabet şartları altında verimli bir planlama rakiplerin ne yaptığını ve ne yapabileceğini değerlendirerek iyi belirlenmiş bir faaliyet yönünün seçimini gerektirir.

5. Geleceğin bazı belirsizlikleri ve riskleri taşınan planlamada büyük bir esneklik veya esnek değerleme sağlanmasını gerektirir.

6. İşletme planlaması her sorumlu yöneticinin kendi sahasındaki bilgileri tamamlayarak bir ekip çalışması yapmasını gerekli kılar.

7. Düzenli olarak karşılaştırmaları sağlayacak basit bir model ucu da getirmek için mümkün olan her karar ve onun sonuçları yazılı olarak kaleme alınmalı ve mümkünse rakamlaştırılmalıdır.

III. İŞLETMELERDE STRATEJİK PLANLAMANIN YERİ

Stratejik planlama, işletmeyi bir bütün olarak değerleyerek, en yüksek yönetim seviyelerinde sistematik olarak işletmenin ulaşmayı düşündüğü ana amaçlarının ürün pazar yeteneklerinin ve bu amaçlara ulaşmak için işletme kaynaklarının elde edilmesi ve geliştirmesine ilişkin yazılı değerlemelerden ibarettir. Bu nedenle, stratejik planlama firmaya yön verici kaideleri kapsamına almaktadır. Stratejik planlama güttüğü amaçlar ve planlama öncülleri nedeni ile oldukça uzun bir zaman süresini gerekli kılmaktadır. Bu nedenle denebilir ki en uzun süreli planlama stratejik planlamadır.

Stratejik Planlamanın Diğer Planlama Türlerinden Ayrıldığı Yönler

İşletmede stratejik planlamayı diğer planlama türlerinden esaslı bir biçimde ayıran dört ana özellik vardır

1. Zaman

stratejik planlama uzun süreli bir plan çeşidi olmakla birlikte diğer planlama türlerinden ayrılır. Her uzun süreli planlama stratejik plan değildir. Örneğin, uzun süreli olarak hazırlanmış bulunan finansal planlar, personelin tedariki ve geliştirilmesine ilişkin planlar, organizasyon yapısına, yetki ve sorumlulukların dağıtımına ilişkin planlar, araştırma ve geliştirme planları, bir takım verimsiz yatırımlara son verme ile ilgili planlar uzun süreli gelişmelerle ve işletme politikaları ile ilgili oldukları halde stratejik plan değildirler. Belki onun belli bir kısmı ile ilgilidirler. Öyle ise, zaman süresi veya ufku açısından stratejik planlama uzun süreli planlamanın bir bölümünü oluşturur.

2. Verilerin yapısı

Stratejik planlamayı diğer planlama türlerinden ayıran ikinci özellik verilerin yapısı ile ilgilidir. Bölüm planlaması sadece bir alt organizasyon bölümünün optimizasyonuna ilişkindir. Bu nedenle, planlamada kullanılan veriler yapı itibarı ile işletme faaliyetlerinin sadece bir bölümü ile ilgilidir. Eylemsel planlamanın yapısına homojen veriler mevcuttur. Halbuki, stratejik planlama topyekün organizasyonun optimizasyonu ile ilgilidir. Bu nedenle, stratejik planlamanın yapısını oluşturan verilerin nitelik itibarı ile bir çok işletme fonksiyonu ile ilgili ve dolayısı ile heterojen verilerden oluşmuşlardır. Kapsanan verilerin yapısı itibarı ile bir plan ne kadar farklı cinsten verilerden ve farklı işletme fonksiyonlarından oluşuyorsa o ölçüde stratejik niteliktedir.

3. Verilerin sayısı

İşletmenin bütün iç fonksiyonları ile, faaliyette bulunduğu çevrenin sosyal, ekonomik ve politik bütün verilerini içerdiğinden, sayı itibarı ile diğer tüm planlama cinslerinden daha fazla sayı veri ile ilgilidir. Stratejik plan ,diğer bütün optimize edilmiş planların bütünleştirilmesinden veya beraberliğinden oluşturulmuştur. Bir stratejik plan diğer bütün planlama faaliyetlerinden ve raporlarından etkilenmektedir. Bu faaliyetler.raporlar her iç fonksiyonun geçmişteki durumlarına ve gelecekte faaliyetlerinin göstereceği seyre ilişkin tahminleri kapsadıklarından stratejik planları oluşturulmasında birer araç ve veri niteliğini taşırlar.

4. Organizasyon seviyesi

Stratejik planlama daha çok sonuçlara yönelmiş durumdadır. Bu nedenle, uzun süreli amaçları ve ilerde meydana gelecek sonuçları saptar. Diğer bütün planlama türleri stratejik planlamanın öngördüğü amaçları veya sonuçları bir veri olarak kabul etmek zorundadırlar. Stratejik planlama yetki yönünden diğer planlardan üstün ve onlara takip edecekleri yolu gösteren bir rehberdir.İşletmenin bütün iç fonksiyonlarına ve çevreye ilişkin verileri kapsamına aldığından meydana getiriliş açısından diğer planlardan daha kapsamlıdır. İşletmenin gelecekteki kaderi ile ilgili olduğundan daha yüksek sorumluluğu gerektirir ve organizasyonun üst yönetim kademelerinde hazırlanır.

Stratejik planlama işletmenin geleceğini veya kaderini belirleyen tepe yöneticilerinin iki yöne dönük (çevreye ve işletmenin faaliyeti sonuçlarına) faaliyetlerini ilgilendiren sistematik düşünce ve analizlerini kapsamına alır. Bu nedenle işletmeyi çevresiyle ve iç faaliyetleriyle ilgili bir bütün olarak gören en üst organizasyon seviyesinde oluşur.yeniden organizasyon süreçleri içine katılarak bütün planların ve uygulama kararlarının oluşmasında yöneltici bir etkide bulunur.

IV. STRATEJİK PLANLAMA VE ÇEVRE

İşletmenin ekonomik çevresiyle olan ilişkileri pazarlarının aracılığıyla kurulur. Pazar, biçimi ,boyutu, sunduğu rekabetin türüyle işletmeye faaliyet ve kar fırsatları verir. İşletmenin mevcut olan veya seçeceği bağımsız faaliyetinin dış olanakları,bazı hallerde de ,baskıları mevcuttur. Bunların başında teknik gelişmelerin açtığı yeni olanakları saymak gerekir. Ancak teknik ilerlemelerin gerçekleştirdiği olanakları işletme yapısına kazandırabilmek için ,bilgili birtakım uzman kadrosuna ve güçlü bir finansal yapıya sahip olmak gerekmektedir.

İşletmenin yaşamını sürdürmüş olduğu sosyo-kültürel ortamdaki gelişmeler ,onun ekonomik faaliyetlerini önemli ölçüde etkileyen çevresel faktörlerden birini oluşturur . yalnız ekonomik açıdan gelişmiş ülkelerde değil,gelişmekte olana ülkelerde de bu tür ilerlemelerin sunduğu birtakım olanaklar mevcuttur. Bunların başında nüfus miktarındaki artış,eğitim düzeyinin hızla yükselmesi,şehirleşme,değerler sisteminde ve ideolojilerdeki değişmeler gelmektedir. Bu değişmeler sonucu ,nüfusun satın alma gücü artmaktadır,müşterilerin zevkleri çeşitlenmekte,şehirleşmeler ve kapalı ekonomi biçiminden kopmaları pazar olanakları doğmaktadır.

İşletmeye bir olanak sunmaktan çok,onun üzerinde ekonomik ve teknolojik bir baskı unsuru olan rekabet çevresini de dikkate almak zorunludur. İşletme kendisiyle aynı ekonomik faaliyeti (ikame malları üreten endüstrilerde dahil) yapan işletmelerin durumunu ,gelişmelerini ,teknolojilerini dikkate almak zorundadır. Aksi halde , yeni pazarlardaki payının azalması yanında hakim olduğu eski Pazar güçlerinin de elinden çıkarmasına neden olacaktır.

İşletme tarafından hazırlanan yaratıcı fırsatların üçüncüsü,ürün maliyetlerini düşürme olanakları arama(optimal maliyet noktalarına erişme) sinerji olanaklarından yararlanıp, yeni üretim alanlarına girerek ürünleri çeşitlendirme veya kalitelerinde iyileştirmeler yapma suretiyle gerçekleştirilir.

Politik çevre konularını konularını da işletmenin faaliyetini büyük ölçüde etkileyen dış baskılar oluşturur. Dış baskılar ise,işletmenin çevresine olan yükümlülükleri,kanunlara saygılı olma,devlete vergi verme ,adil bir işveren olma, çevreyi kirletici ve bozucu faaliyetlerden kaçınma ve bu yolda tedbirler alma ,devlet ,yerel yönetimler dışındaki başta sendikalar olmak üzere çevresel kurum ve organizasyonların faaliyetlerini önemle dikkate alma şeklinde özetlenebilir.

V. İŞLETME DEĞERLEME VE STRATEJİK ALTERNATİFLERİN SEÇİMİ

İşletme Değerleme:Güçlü ve Zayıf Yönlerin Analizi

İşletme strateji ve planını belirleme her seviyedeki yöneticilerin hayal güçlerini kullanmaları gereken bir konudur. Ancak bu konu işletme strateji ve planlarının gerçekçi olabilmesi açısından işletmenin değerlenmesi, güçlü ve zayıf yönlerinin ortaya konulması zorunluluğunu da gerektirmektedir. Bu görevi yerine getirmek için işletmenin ana faaliyet konuları, endüstrisi ile sahip olduğu üstünlük ve yeteneklerini derinliğine incelenmeyi gerekli kılmaktadır. Bu görev aynı zamanda planlama sistemlerini hayati önem sahip olan faaliyetlerinden sayılmaktadır.

İşletmenin mevcut güçlü ve zayıf yönlerinin açıkça bilinmesi ve analiz edilmesi yöneticinin stratejik seçimlerini iyileştirmektedir. Yönetim aynı zamanda işletmesinin şimdiki güçlü ve zayıf taraflarını analiz ederek mevcut ve gelecekteki strateji ve politikaları değerleme ve yönlendirme olanaklarına kavuşabilecektir.

Birçok yönetici firmalarının uzun dönemde,büyük sermaye yatırımlarında bulunmasına,başak işletmeleri satın alarak onlarla birleşerek güçlenmelerini hayal etmektedir. Ancak , stratejileri bu safhaya erişmeden önce, karlarını arttırmak için önce mevcut faaliyetlerini iyileştirip karlarını arttırma yollarını araştırmadan yeni faaliyetlere girmek mantıksızlık olacak ve işletmenin riskini arttıracaktır. Zayıf noktaların ortaya konulması uzun dönemli planlama ve stratejiler için ciddi güçlük ve sınırlamalara yol açan sorunların ortadan kaldırılmasına ve önlenmesine doğru atılana bir adım niteliğindedir. Gerçekte zayıflıkların tümünün iyileştirilebileceği söylenemez,ancak,işletme bunlarla yaşamaya alışmalı,kendisine yararlı olacak adımları atmaktan ve başaramayacağı faaliyetlere girmekten kaçınmalıdır. Zaten bu hususlar onun izleyeceği ve başarı elde edeceği yollar strateji ve planlarla ilgilidir.

Öte yandan, işletmeler hangi yönlerden güçlü olduklarını da tanımak zorundadırlar. Çünkü işletme çabalarını yoğunlaştıracağı faaliyet sektörlerini ve alanları da böylece tanıma olanağına kavuşabilecektir. Ayrıca bu inceleme sonucunda işletme çoğu kez farkında olmadığı bazı imkan ve fırsatları yakalayarak ve genişleme yollarının ne olduğunu anlayabilecektir. Tüm sorumlu yöneticiler işletmelerini değerlendirme yoluna giderek geliştirecekleri strateji ve planlarının başarı şanslarını arttıracak ve rekabet yarışında başarıyla çıkabileceklerdir.