Daha önce de değinildiği gibi neoklasik teori, klasik teorinin işletmelerde yetersiz kalışı ardından ortaya atılmış klasik teorinin açık taraflarını kapatan, değiştiren ve klasik teoriyi geliştiren fikirler öne sürmektedir. Bu nedenle neoklasik teoriyi anlatırken onun klasik teoride yaptığı değişikliklere ve klasik teoriye getirdiği değişikliklere bakmamız gerekmektedir. Kaldı ki klasik teoride değiştirmediği veya geliştirmediği her görüşü neoklasik teoride kabul ediyor durumdadır.
Neoklasik Örgüt Teorisinde İşbölümü :
Klasik örgüt teorisinde olduğu gibi, işbölümü, neoklasik örgüt teorisinin de temel kavram ve ilkelerinden birini teşkil eder. Davranış bilimlerinin organizasyon teorilerine uygulanmasından çok öncelerde de, ihtisaslaşmanın işçi üzerinde sebep olduğu iş kazaları, yorgunluk, monotonluk ve bezginlik gibi konularda araştırmalar yapılmıştır. Buna örnek olarak daha önce de bahsettiğimiz Hugo Munsterberg’i verebiliriz ; Musterberg Psikoloji ve Endüstriyel Verim adlı kitabında bu konuda ki çalışmalara yer vermiştir. Daha sonraları insan ilişkileri yaklaşımıyla alaka iş bölümünün fizyolojik etkilerinden psikolojik etkilerine kaymıştır.
İş bölümü, gerçekte işçilerde yorgunluk ve monotonluk meydana getirerek onu izole etmekte ve pek çok bunalımlarına yol açmaktadır. Daha üst kademedeki işçiler ise fazla ihtisaslaşma, bir tek konuya konsantre olma nedeniyle, yöneticinin görüş sahasını daraltmakta onun işletme problemlerinin bütününü görme, anlama ve işletmeyi amaçlarına götürmede güçsüz kalmasına neden olmaktadır.
Klasik teoride iş bölümü, etkenlik ve rasyonelliğin başlıca kaynağı olarak görmekteyken neoklasik teoride, verimlilik kadar çalışan kişilerin tatminine de önem verilir. Bu nedenle neoklasik teorisyenler, işbölümünün, iş tatminini azaltıcı etkilerini göz önüne almışlardır. İş bölümünün ileri dereceye götürülmesinin, işi monoton ve anlamsız hale getirdiği, çalışan kişiyi psikolojik bakımdan etkilediği, bu nedenlerle iş tatminini azalttığı, iş tatmininin ise verimlilikle doğrudan doğruya ilgili olmamakla birlikte, verimliliği etkileyen faktörlerden biri olduğu inceleme ve araştırmalarla belirlenmiştir. Neoklasik teori iş bölümünün olumsuz etkilerine çare olarak ;
İşlerin genişletilmesi ,
İş rotasyonu önerilerini getirmiştir.
Neoklasik Örgüt Teorisinde Yönetim, Kontrol Alanı :
Klasik örgüt teorisinde üzerinde en çok durulan kavramlardan biri bir yöneticinin etkili ve verimli olarak kontrol edebileceği ast sayısının sınırlı olduğunu ifade eden " yönetim ya da kontrol alanı " kavramıdır. Klasik teorinin bu savunduğu ilkeyi Douglas McGregor’ un klasik teoriyi betimleme maksatlı oluşturduğu X teorisine dayandırmak mümkündür. X kuramı varsayımları özetle şunlardır :
Normal olarak insan işi sevmez ve elinden geldiği kadar işten kaçar ,
İnsanların işi sevmemesi nedeniyle, çalışanlar örgütsel amaçlara ulaşabilmek için zorlamak, denetlemek, yönlendirmek ve gerekirse ceza vermek gerekir ,
Normal insan yönetilmeyi tercih eder, sorumluluktan kaçar .
Bu nedenle klasik teoride üstün astları devamlı kontrol altında tutması gerekmektedir . Bu
kontrolü sağlarken bir üst için beş ila yedi ast idealdir.
Öte yandan Neoklasik örgüt teorisi klasik teorideki yakından nezaret eğilimine karşıdır. McGregor’ un klasik teoriyi ve X teorisini eleştirir mahiyetteki Y teorisi neoklasik teorinin kontrol alanındaki dayanaklarından biridir. Y teorisinin varsayımları özetle şu şekildedir :
Kişi doğuştan işten nefret etmez.
Dışardan denetim ve ceza ile korkutmak, örgütsel amaçlara yöneltecek tek yol değildir. Bağlı olduğu amaçlara hizmet ederken insanlar kendi kendini yönetme ve kendini denetleme yollarını kullanırlar.
Sorumluluktan kaçma, hırs yoksunluğu ve güvenliğe aşırı önem verme dürtüsünün sonuçlarıdır. Doğuştan gelen bir özellik değildir.
Örgütsel sorunların çözümünde yaratıcılık kullanma insanlar arasında oldukça yaygındır.
İnsan yeteneklerinin sadece bir kısmını kullanırlar.
Amaçlara bağlılık, onların elde edilmesi sonucu hak edilen ödüllere bağlıdır.
Neoklasik teoriye göre yönetim alanını belirleyen faktörler şunlardır :
Beşeri Faktörler ; a) Astların yetenekleri ve moral durumları
b) Üst ile astlar arasındaki fikir, duygu, düşünce birliği veya ayrılığı
c) Üstün dikkati ve ussal kavrama yeteneği
Örgütsel Faktörler ; a) Yöneticiye yardımcı örgütün kalitesi, sayısı, iş birliği derecesi
b) Haberleşme araç ve yöntemlerinin kalitesi
c) Yüz yüze ilişki olanakları
d) Karar ve sorunlara genel standartların uygulanabilme derecesi
Neoklasik yaklaşıma göre kontrol alanının çalışanların ve yöneticinin vasıfları , işin ve
teknolojinin çeşidi v.b. birçok faktöre bağlı olarak değişebileceği dolayısıyla " durumsal " bir kavram olduğu yönündedir.
Neoklasik Örgüt Teorisinde Merkezkaç Yönetim :
Klasik örgüt teorisinin varsayımlarını temsil eden X teorisi göz önüne alındığında klasik örgüt teorisinin merkezcil eğilimli olduğunu söyleyebiliriz. Y teorisi varsayımlarıyla bağdaşan neoklasik teori ise merkezkaç yönetime uymaktadır.
Merkezkaç yönetim modelinin yararlarını şu şekilde sıralayabiliriz ;
Kararların hızlı ve karışıklığa yol açmadan verilmesinin sağlanması,
Merkez yönetim ile bölümler arasında çatışmaya yol açmaması ,
Başarısız bölümlerin başarılı bölümlerin sırtından geçinmesine fırsat vermemesi ,
İmtiyazlı bir üst kademe ile, büyük bir ast yönetici grubunun oluşmasının önlenmesi ,
Neoklasik teorinin merkezkaç yönetimi benimsemesinde ortam koşullarının da etkisi olmuştur.
Artık klasik döneme nazaran işçiler daha vasıflıydı. İşletmeler büyümüş ve karmaşıklaşmıştı. Tek bir merkezden yönetim işletmeleri kaosa sürüklüyordu.
Neoklasik Örgüt Teorisinde Kumanda Kurmay İlişkileri :
Klasik örgüt teorisinde işletmenin danışma ( kurmay ) hizmetine ihtiyaç olduğu kabul edilmiş ve klasik örgüt yapılarında kurmay yöneticilere yer verilmiştir. Ancak klasik örgüt teorisinin temel ilkelerinden biri olan kumanda birliğinin bozulmaması için kurmay yöneticilere kumanda kademelerinde emir verme yetkisi tanınmamıştır.
Ancak neoklasik örgüt teorisinde kurmay ve hizmet bölümlerine değişen örgüt içi ve dışı şartlar nedeniyle fonksiyonel yetki verilmiştir.
Formel yapı dışında ve ötesinde çeşitli fonksiyonlar arasında sürtüşme ve çatışmalar doğabilir. Neoklasik teorisyenler bunlar arasında özellikle emir komuta ve kurmay fonksiyon çatışmaları üzerinde durmuşlardır. Bu konuda Dalton’un gözlem ve incelemeleri önemli bir yer tutar. Dalton komuta kurmay ilişkilerinde beş ayrı durumun varlığına dikkat çekmektedir :
Kumanda ve kurmay fonksiyonlarının gerektirdiği görevler arasındaki önemli bazı farklar, bu iki gruptaki yöneticiler arasında çatışma konusunu teşkil edebilir. Kurmay yönetici her şeyden önce bir uzmandır ve teknik bir dil kullanır ; oysa emir komuta hattındaki bir yönetici daha çok genel anlamda bir yöneticidir ; belirli görevleri olmakla beraber başlıca fonksiyonu kendi karar alanında liderlik ve motivasyonu sağlamaktır.
Her iki yönetici grubu arasında yaş ve öğrenim bakımından önemli farkların varlığı dikkat çekmektedir. Dalton’a göre kurmay yöneticiler emir-komuta yöneticilerine kıyasla genel olarak biraz daha iyi eğitim görmüşlerdir ve daha gençtirler.
Kurmay departmanlardaki elemanların varlıklarını devamlı olarak haklı göstermek çabası içinde oldukları dikkati çekmektedir.
Kumanda fonksiyonu ifa eden yöneticiler kurmay personelin emir komuta fonksiyonlarına tecavüz ederek kendi otoritelerini zayıflatmaya çalıştıklarını sanmaktadırlar.
Kurmay personel, terfi kararlarının ancak etki ve nüfuza sahip komuta yöneticilerince tasvip gördüğü taktirde gerçekleştiğini ileri sürerek kendilerini emir-komutanın baskısı altında hissettiklerini belirmektedirler.
Buradan şunu anlamaktayız ki örgüt içinde kurmaylara bir takım yetkiler verilmesiyle kurmay
kumanda ilişkilerinde birtakım çatışmalar söz konusu olacaktır. Kurmaylar devamlı yetkilerini genişletme eğiliminde komuta kademesindekiler de yetkilerini koruma eğilimi içinde olacaktır.
Neoklasik Teorinin Klasik Teoride Değiştirdiği Diğer Temel Unsurlar :
KONU KLASİK ÖRGÜT TEORİSİ NEOKLASİK ÖRGÜT TEORİSİ
Amaçlar Rasyonel,ekonomik, insan
Faktörü dikkate alınmıyor.
İnsan refahına ilgi duyuluyor.
İşbirliği ve yardımlaşma
yüksek seviyede.
Haberleşme
sistemleri
Yakından kontrol ; formel
haberleşme kanalları
Doğrudan haberleşme
grup haberleşmesi
Kontrol
Çok yakından Gruplara dayanan kontrol
kişilerin otokontrolü
Karar Verme Katılım yok. Bütün
kararları yönetici verir.
Örgütçe karar sürecine katılınır.
Yapı Yüksek yapı Basık yapı
Yönetim
Otokratik. Her kararı
yönetici verir.
Demokratik. Sonuçlara ancak
grupça ulaşılabilir.
Mükafat Sistemi Ekonomik temele
Dayanır.
Ekonomik ve sosyal teşvik
ediciler kullanılır.
KAYNAKLAR
A. WREN Daniel, The Evolution of Management Thought, The Ronland Press Company,
Newyork,1972
ANDERSON R.Carl, The Nature of Management Theory, Management Skills Functions and
Organization Performance, Second Edition, Boston, 1988
BARANSEL Atilla, Çağdaş Yönetim Düşüncesinin Evrimi, Cilt1, 2. Baskı, İşletme İktisadı
Enstitüsü 30.Yıl Yayınları No: 9, İstanbul
DERELİ Toker, Organizasyonlarda Davranış, 1.Cilt, Fakülteler Matbaası, İstanbul 1976
EREN Erol, Yönetim ve Organizasyon, 4. Basım, Beta basım dağıtım, İstanbul, 1998
HICKS Herbert G., GULLETT C. Ray, Organizasyonlar : Teori ve Davranış, İ.İ.T.İ.A İşletme
Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 1981
HODGETTS Rıchard M., Yönetim, Teori, Süreç ve Uygulama , Der Yayınları, İstanbul, 1997
KOÇEL Tamer, İşletme Yöneticiliği, Yönetim ve Organizasyon, Organizasyonlarda Davranış,
Klasik- Modern – Çağdaş Yaklaşımlar, 6. Baskı, Beta Yayınevi, İstanbul, 1998
9. MAYO Elton, The Human Problems of An Endustrial Civilization, The MacMillan Company, Cambrige, Massachustts, 1993
10. McGREGOR Douglas, The Human Side of Enterprise, Mcgraw-Hill Book Company Inc., Newyork, 1960
11. MUCUK İsmet, Modern İşletmecilik, Türkmen Kitabevi, İstanbul, 1997
12. YOZGAT Osman, İşletme Yönetimi, 4. Baskı, Nihad Sayar Yayın ve Yardım Vakfı İşletmesi Yayınları No: 375-608 , İstanbul, 1983
YOZGAT Uğur, Yönetim Bileşim Sistemleri, Beta Yayınları, İstanbul, 1998
http://www.ozyazilim.com/ozgur/marma.../neoklasik.htm
ÖRGÜT KURAM VE İLKELERİ ÖDEVİ
KONU : NEOKLASİK ÖRGÜT TEORİSİ
ÖĞRETİM ÜYESİ : DOÇ. DR. GÖKSEL ATAMAN
HAZIRLAYAN : BAŞAK KARACAN
Neo-klasİk ÖrgÜt Teorİsİ
Düzenli Mod
